BIOS, İngilizce Basic Input/Output System ifadesinin kısaltmasıdır. Klasik PC mimarisinde anakart üzerindeki firmware’in, bilgisayar açıldığında işletim sisteminden önce çalışan bölümünü ifade eder. Donanımın ilk başlatılması, temel denetimler ve önyükleme sürecinin başlatılması BIOS’un temel görevleri arasındadır.
Günümüzde yeni bilgisayarların büyük bölümünde klasik BIOS yerine UEFI kullanılır. Buna rağmen kullanıcılar anakart ayar ekranını genel olarak “BIOS” diye adlandırmaya devam eder. Bu nedenle bir cihazda “BIOS’a girin” denildiğinde gerçekte UEFI ayar ekranı açılıyor olabilir.
BIOS ne işe yarar?
Bilgisayar açıldığında işletim sistemi henüz çalışmıyorken işlemci, RAM, depolama ve diğer temel donanımların kullanılabilmesi için platform firmware’inin devreye girmesi gerekir. BIOS veya modern sistemlerde UEFI, bu başlangıç aşamasını yönetir ve daha sonra işletim sisteminin yükleyicisine kontrolü devreder.
- Temel donanımları başlatmak ve kontrol etmek
- Önyükleme yapılacak aygıtı seçmek
- İşletim sistemi yükleyicisini başlatmak
- Bazı işlemci, bellek, fan ve güvenlik ayarlarını kullanıcıya sunmak
- Donanım üreticisinin sağladığı firmware işlevlerini çalıştırmak
POST nedir?
POST, Power-On Self Test ifadesinin kısaltmasıdır. Bilgisayarın açılışında temel donanımın çalışıp çalışmadığını kontrol eden başlangıç sürecidir. Donanım sorunu algılandığında bazı anakartlar ekranda hata mesajı, hata kodu, durum LED’i veya sesli uyarı verebilir.
POST tamamlandıktan sonra firmware, belirlenen önyükleme sırasına göre işletim sisteminin bulunduğu aygıtı arar. Bu aygıt SSD, HDD, USB bellek veya ağ üzerinden erişilen bir kaynak olabilir.
BIOS ile UEFI arasındaki fark nedir?
| Özellik | Klasik BIOS | UEFI |
|---|---|---|
| Yaklaşım | Eski PC firmware modeli | Daha yeni ve genişletilebilir firmware arayüzü |
| Önyükleme | Klasik BIOS yöntemleri | UEFI Boot Manager ve EFI uygulamaları |
| Disk bölümleme | Genellikle MBR ile ilişkilendirilir | GPT ile modern sistemlerde yaygın |
| Güvenlik | Sınırlı modern güvenlik özellikleri | Secure Boot gibi özellikleri destekleyebilir |
| Kullanıcı arayüzü | Genellikle basit metin tabanlı | Üreticiye göre grafik ve fare desteği bulunabilir |
UEFI, eski BIOS’un yalnızca görsel olarak yenilenmiş hâli değildir; işletim sistemi ile platform firmware’i arasındaki arayüzü standartlaştıran daha kapsamlı bir yapıdır. Ayrıntılı bilgi için UEFI nedir? maddesine bakabilirsiniz.
BIOS ayarlarında neler bulunur?
Menüler üreticiye ve anakarta göre değişir. Önyükleme sırası, tarih/saat, fan profilleri, sanallaştırma desteği, bellek profilleri, Secure Boot, TPM ve bazı işlemci ayarları gibi seçenekler bulunabilir. Her seçenek her bilgisayarda mevcut değildir.
BIOS güncellemesi ne demektir?
BIOS güncellemesi, anakartın sistem firmware’inin üretici tarafından yayınlanan daha yeni bir sürümle değiştirilmesidir. Güncellemeler yeni işlemci desteği, donanım uyumluluğu, güvenlik düzeltmeleri veya belirli kararlılık sorunları için yayınlanabilir.
Firmware güncellemesi sıradan uygulama güncellemesi gibi görülmemelidir. Yanlış anakart modeline ait dosyanın kullanılması veya güncelleme sırasında güç kesilmesi ciddi sorunlara yol açabilir. Bu nedenle yalnızca anakart ya da bilgisayar üreticisinin kendi talimatları ve doğru model dosyaları kullanılmalıdır.
CMOS ile BIOS aynı şey mi?
Hayır. “CMOS” sözcüğü eski PC’lerde BIOS ayarlarının saklandığı düşük güç tüketimli belleğe atıfla yaygınlaşmıştır. Güncel sistemlerde ayarların tutulma yöntemi farklı olabilir. Anakart üzerindeki küçük pil ise saat ve bazı firmware ayarlarının korunmasına yardımcı olur. Kullanıcı dilinde “CMOS sıfırlama”, firmware ayarlarını varsayılan değerlere döndürme işlemi için hâlâ kullanılır.
BIOS’a nasıl girilir?
Çoğu bilgisayarda açılış sırasında Delete, F2, F10 veya üreticinin belirlediği başka bir tuş kullanılır. Windows kullanan bazı UEFI sistemlerinde gelişmiş başlangıç seçeneklerinden firmware ayarlarına yeniden başlatmak da mümkündür. Doğru yöntem cihaz üreticisinin kılavuzunda yer alır.
BIOS ayarlarını değiştirmek riskli mi?
Yanlış bir ayar sistemin açılmamasına, kararsız çalışmasına veya beklenmeyen donanım davranışına neden olabilir. Ne yaptığı bilinmeyen bir seçeneği değiştirmemek ve değişiklikten önce mevcut değeri not etmek iyi bir yaklaşımdır. Çoğu anakartta varsayılan ayarları geri yükleme seçeneği bulunur.
Boot sırası ne demektir?
Boot sırası, firmware’in işletim sistemi yükleyicisini hangi aygıtlarda ve hangi öncelikle arayacağını belirler. Örneğin normal kullanımda dahili SSD ilk sırada olabilir; işletim sistemi kurulumu sırasında USB bellek geçici olarak öne alınabilir. Yanlış boot sırası bilgisayarın açılmıyor gibi görünmesine veya “boot device bulunamadı” mesajına yol açabilir.
Secure Boot BIOS ayarı mıdır?
Secure Boot, UEFI standardının bir güvenlik özelliğidir. Başlangıç zincirinde güvenilmeyen veya uygun biçimde imzalanmamış kodların çalışmasını engellemeye yardımcı olur. Menü çoğu bilgisayarda “BIOS ayarları” diye anılan UEFI ekranında bulunduğu için kullanıcılar bunu BIOS özelliği olarak da adlandırabilir.
Firmware ile sürücü (driver) arasındaki fark nedir?
Firmware donanımın kendi üzerinde veya platformun kalıcı belleğinde bulunan düşük seviyeli yazılımdır. Sürücü ise işletim sistemi içinde çalışarak donanımla iletişim kurulmasını sağlar. BIOS/UEFI sistem firmware’idir; ekran kartı veya ağ kartı sürücüsü ise işletim sistemi yazılımıdır. İkisi de güncellenebilir ancak güncelleme yöntemleri ve riskleri farklıdır.
Kısaca BIOS
BIOS, bilgisayarın işletim sisteminden önce çalışan sistem firmware’i için kullanılan klasik addır. Modern bilgisayarlarda bu rolü büyük ölçüde UEFI üstlenmiştir. Kullanıcıların “BIOS menüsü” dediği ekran bugün çoğu zaman UEFI ayar arayüzüdür.