UEFI, Unified Extensible Firmware Interface ifadesinin kısaltmasıdır. İşletim sistemi ile bilgisayarın platform firmware’i arasındaki arayüzü tanımlayan standarttır. Bilgisayar açıldığında işletim sistemi henüz çalışmıyorken firmware donanımı hazırlar, önyükleme seçeneklerini yönetir ve işletim sistemi yükleyicisine kontrolü aktarır.
UEFI Forum’un belirtimine göre UEFI, işletim sistemi yükleyicisinin kullanabildiği veri tablolarını, önyükleme hizmetlerini ve çalışma zamanı hizmetlerini tanımlar.
Eski firmware yaklaşımının temel görevleri ve güncel kullanımda “BIOS” teriminin neyi ifade ettiği için BIOS Nedir? maddesine bakabilirsiniz.
Firmware nedir?
Firmware, donanımın düşük seviyeli çalışmasını yöneten yazılımdır. Kişisel bilgisayarda anakart firmware’i, bilgisayar açıldığında işletim sisteminden önce çalışır. Günlük kullanımda bu ayar ekranına hâlâ “BIOS” denmesi yaygındır; fakat modern bilgisayarların büyük bölümünde altyapı UEFI’dir.
UEFI ne işe yarar?
- Bilgisayar açılırken donanımın başlangıç sürecini yürütmek
- Önyüklenebilir aygıtları ve işletim sistemi yükleyicilerini yönetmek
- İşletim sistemine platform bilgileri ve belirli runtime hizmetleri sunmak
- Secure Boot gibi modern önyükleme güvenliği özelliklerini desteklemek
- Platform üreticisinin donanım ayarlarını yapılandırabileceği arayüz sağlamak
UEFI ile BIOS arasındaki fark nedir?
| Legacy BIOS | UEFI |
|---|---|
| Daha eski PC önyükleme yaklaşımıdır | BIOS’un yerini almak üzere geliştirilen modern standarttır |
| Geleneksel olarak MBR ile ilişkilidir | Modern Windows kurulumlarında GPT ile birlikte kullanılır |
| Modern güvenlik özellikleri daha sınırlıdır | Secure Boot gibi özellikleri destekler |
| Eski uyumluluk gereksinimlerine dayanır | Genişletilebilir hizmet ve protokol mimarisi sunar |
Bazı bilgisayarlarda “Legacy”, “CSM” veya benzeri seçeneklerle eski BIOS uyumluluğu bulunabilir. Microsoft, modern Windows sistemlerinde genel olarak UEFI modunun kullanılmasını önerir.
GPT ile UEFI aynı şey mi?
Hayır. UEFI firmware/önyükleme arayüzüdür. GPT (GUID Partition Table) ise disk bölümlendirme yapısıdır. Modern Windows kurulumlarında UEFI modu çoğunlukla GPT bölümlendirmeyle birlikte kullanılır. Legacy BIOS kurulumları ise tarihsel olarak MBR ile ilişkilidir.
Secure Boot nedir?
Secure Boot, önyükleme sırasında yalnızca güvenilir ve uygun biçimde imzalanmış yazılımların çalışmasına yardımcı olan güvenlik özelliğidir. Amaç, işletim sistemi başlamadan önce kötü amaçlı kodun devreye girmesini zorlaştırmaktır. Windows 11 gereksinimleri ve modern güvenlik özellikleriyle UEFI/Secure Boot yakından ilişkilidir.
UEFI ayarlarında neler bulunabilir?
Üreticiye göre değişmekle birlikte önyükleme sırası, işlemci sanallaştırması, fan/termal ayarlar, Secure Boot, TPM, bellek profilleri ve bazı anakart özellikleri UEFI arayüzünde bulunabilir. Masaüstü anakartlarda gelişmiş güç ve performans seçenekleri de yer alabilir.
UEFI ayarlarını değiştirmek riskli mi?
Yanlış firmware ayarları bilgisayarın açılmamasına, işletim sisteminin önyüklenememesine veya donanımın kararsız çalışmasına neden olabilir. Yalnızca ne işe yaradığını bildiğiniz ayarları değiştirin ve cihaz üreticisinin dokümantasyonunu kullanın.
UEFI güncellemesi nedir?
Anakart veya bilgisayar üreticileri firmware güncellemeleri yayımlayabilir. Bu güncellemeler donanım uyumluluğu, güvenlik, hata düzeltmeleri ve yeni işlemci desteği gibi değişiklikler içerebilir. Firmware güncellemesi normal bir uygulama güncellemesinden daha hassas bir işlemdir; üreticinin doğru model için verdiği talimat izlenmelidir.
UEFI depolamayı etkiler mi?
UEFI, işletim sisteminin hangi aygıttan başlatılacağını ve önyükleme girdilerini yönetir. SSD veya NVMe gibi depolama aygıtlarının sistem tarafından önyüklenebilir olarak kullanılabilmesi, firmware ve işletim sistemi desteğiyle ilişkilidir.
UEFI Boot Manager nedir?
UEFI, işletim sistemi yükleyicilerini ve diğer önyükleme hedeflerini firmware içinde kayıtlı önyükleme girdileriyle yönetebilir. Bu nedenle modern bir bilgisayarda yalnızca “hangi disk ilk sırada?” mantığı değil, örneğin “Windows Boot Manager” gibi belirli UEFI önyükleme girdileri de görülebilir. Bu kayıtlar, seçilen EFI System Partition içindeki yükleyicilere işaret eder.
EFI System Partition (ESP) nedir?
UEFI ile önyüklenen sistemlerde EFI System Partition, işletim sistemi yükleyicileri ve firmware tarafından kullanılan önyükleme dosyalarının tutulduğu özel bir bölümdür. Normal kullanıcı dosyalarını saklamak için kullanılmaz. Bu bölümü silmek veya biçimlendirmek işletim sisteminin açılmamasına neden olabilir.
Secure Boot disk şifreleme mıdır?
Hayır. Secure Boot, önyükleme sırasında güvenilmeyen veya değiştirilmiş yazılımların çalışmasını zorlaştırmayı amaçlayan bir firmware güvenlik özelliğidir; disk içeriğini şifrelemez. BitLocker gibi disk şifreleme teknolojileri farklı bir amaca hizmet eder. İki özellik aynı sistemde birlikte kullanılabilir.
Kısaca UEFI
UEFI, modern bilgisayarların işletim sistemi başlamadan önce kullandığı firmware arayüzü standardıdır. Legacy BIOS’un devamı niteliğinde değil, onun yerini almak üzere tasarlanmış daha modern ve genişletilebilir bir yapıdır. Secure Boot ve GPT tabanlı modern önyükleme senaryolarında önemli rol oynar.